Ateas władca Scytów - Ateas king of Scythians.

W połowie IV wieku p.n.e. Scytowie zbudowali silne i rozległe imperium na terenach dzisiejszej Ukrainy. Jak pisał Strabon o ich królu Ateasie:

Wydaje się, że Ateas, który prowadził wojnę z Filipem synem Amyntasa, rządził większością barbarzyńców w tej części świata. Strabo Geografia Księga 7.3

Królestwo Ateasa obejmowało północne wybrzeże morza Czarnego od Małej Scytii leżącej w południowej części dorzecza Dunaju (w starożytności nazywanego Istros) aż za Don (starożytny Tanais) oraz sięgało daleko w głąb lądu. Centrum administracyjnym państwa Scytów było najprawdopodobniej miasto nad Dnieprem (starożytny Borysthenes), znane obecnie pod nazwą Kamienskoje.

In the middle of IV century B.C. Scythians built a strong and widely spread empire on the land of present Ukraine. This is the way Strabo wrote about their king, Ateas:

It appears that Ateas, who waged war with Philip the son of Amyntas, ruled over most of the barbarians in this part of the world. The Geography of Strabo Book 7.3. Cambridge, Mass.: Harvard University Press; London: William Heinemann, Ltd. 1924. http://www.perseus.tufts.edu  

Ateas’s kingdom was placed  form northern coast of the Black Sea to Scythia Minor (south region of the Danube river area – in ancient times called Istros) reaching the Don River (ancient Tanais) and far deep inland. The administrative centre of the Scythian kingdom was probably ancient Borysthenes by the Dnieper River, nowadays known as Kamienskoje.

Ateas had his own coins minted and he was very active politically in the region of the Black Sea. Historiography mentions his activity in isolated cases.  We know he fought Getae – Polyaenus and Frontin mentioned this in their works. 

The Scythians, when they were about to go into battle against the Triballi, ordered their farmers and horse-keepers, as soon as they saw them engaged in fighting the enemy, to show themselves at a distance with as great a number of horses as they could collect. The Triballi on a distant view of such a number of men and horses, and the dust they raised, supposed them to be a fresh body of Scythians advancing to the assistance of their countrymen; and so they took fright, and fled away. Polyaenus: Stratagems Book VII adapted from the translation by R.Shepherd (1793). http://www.attalus.org/

According to Frontin it was king Aetas who commanded the Scythians:

When Atheas, king of the Scythians, was contending against the more numerous tribe of the Triballi, he commanded that herds of asses and cattle should be brought up in the rear of the enemy's forces by women, children, and all the non-combatant population, and that spears, held aloft, should be carried in front of these. Then he spread abroad the rumour that reinforcements were coming to him from the more distant Scythian tribes. By this declaration he forced the enemy to withdraw. Sextus Julius Frontinus, Stratagems 2.4.20.  http://penelope.uchicago.edu

Ateas bił własną monetę oraz prowadził ożywioną działalność  polityczną  w rejonie morza Czarnego. W historiografii zachowały się nieliczne wzmianki o jego działalności. Wiadomo, że walczył z Getami o czym krótko możemy przeczytać u Polianosa i Frontyna.

Scytowie zamierzali wydać bitwę Tryballom, a w związku z czym polecili wieśniakom i hodowcom koni, by pojawili się w oddali ze stadami rozpędzonych koni zaraz, jak tylko zobaczą, że Scytowie zwarli się już w boju z wrogiem. Pokazali się też istotnie, a Tryballowie, widząc z daleka tabun koni i tłum ludzi, kłęby kurzu i potężniejsze odgłosy wrzawy, pomyśleli, że to północni Scytowie ruszyli swoim z odsieczą, i ogarnięci paniką podali tyły. Polianos Podstępy wojenne VII 44.1 Przekład Małgorzata Borowska, Pruszyński i S-ka Warszawa 2003.

Zgodnie z inną relacją przekazaną przez Frontyna Scytami dowodził król Ateas:

Kiedy Ateas, król Scytów, walczył z wielokrotnie liczniejszym plemieniem  Tryballów,  rozkazał aby stada osłów i bydła prowadzone przez kobiety, dzieci i ciury obozowe obeszły od tyłu nieprzyjaciela,  a posiadający włócznie mieli je trzymać wysoko w górze jadąc na przedzie. Wtedy rozpuścił wokół pogłoskę, że  dotarły do niego posiłki od odległych plemion Scytów. Dzięki tym działaniom zmusił nieprzyjaciela do odwrotu. Sextus Juliusz Frontyn: Podstępy wojenne 2.4.20

Scytowie większą część dochodu czerpali z handlu . Najprawdopodobniej Ateas próbował ingerować w politykę greckich polis które pośredniczyły w handlu czarnomorskim. Zachował się  list Ateasa do obywateli Bizancjum, w którym groził, że będzie poił konie pod murami miasta. Bizancjum dzięki dogodnemu położeniu było wtedy jednym z głównych pośredników w rozwijającym się handlu czarnomorskim. W 340 roku p.n.e. sam Filip II bezskutecznie oblegał to miasto. W tym samym czasie Ateas walczył z Histrią inną grecką kolonią nad morzem Czarnym. Ateas rządził Scytami kilkadziesiąt lat, zginął w 339 r p.n.e. w bitwie na polach Małej Scytii stoczonej z Filipem II królem Macedonii. Niektórzy starożytni historycy piszą, że miał wtedy już dziewięćdziesiąt lat.

Filip, …, odstąpił od oblężenia Bizancjum i wyruszył na wojnę ze Scytami. Chcąc zaś prowadzać ją z większym bezpieczeństwem, wyprawił naprzód posłów, którzy donieśli Ateasowi, że Filip w czasie oblężenia Bizancjum ślubował wystawić Herkulesowi posąg i teraz przybywa, aby go wystawić przy ujściu Dunaju. Prosi więc o umożliwienie mu spokojnego przejścia dla spełnienia tej powinności wobec bóstwa. On sam pragnie też przybyć jako przyjaciel Scytów. Ateas odpowiedział na to, że jeśli chce spełnić ślubowanie, niech każe przysłać do niego sam posąg; przyrzeka, iż nie tylko go postawi, ale także będzie się o niego troszczył; nie pozwoli jednak, aby w granice jego kraju weszło wojsko. Jeśli zaś wbrew woli Scytów postawi posąg, to po jego odejściu posąg zostanie usunięty, a z jego spiżu zostaną zrobione groty do strzał. Kiedy po jednej i drugiej stronie wzburzenie ogarnęło umysły, stoczono bitwę. Chociaż Scytowie górowali męstwem i zapałem, jednak zwycięstwo odniósł Filip dzięki swej przebiegłości. Wziął do niewoli dwadzieścia tysięcy dzieci i kobiet, zagarnął ogromne stada bydła, lecz ani odrobiny srebra i złota. Odtąd dopiero zaczęto wierzyć w ubóstwo scytyjskie. Do Macedonii wysłano stamtąd dwadzieścia tysięcy rasowych klaczy dla reprodukcji koni.
Marek Junianus Justynius „Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa”  w tłumaczeniu Ignacego Lewandowskiego Instytut Wydawniczy PAX; Warszawa 1988.

Po klęsce Ateasa jego królestwo najprawdopodobniej rozpadło się i nigdy już nie odzyskało dawnej świetności. Jedynym ocalałym świadectwem wielkości państwa scytyjskiego w tym czasie są grobowe kurhany. Większość z nich została ograbiona, jednak i to co pozostało świadczy o bogatej kulturze Scytów.    

Ateas king of  Scythians - 15mm XYSTON

The vast majority of their income Scythians earned by trade. It is very probable that Aetas tried to interfere in the policy of Greek polis in purchasing and selling around the Black Sea. There remained a letter of Aetas to Byzantine citizens threatening that the king was going to make his horses drink just at the walls of their city. Byzantuim was one of the  major agents in developing Black Sea market. Philip II laid the siege to this city in vain in 340 B.C.  At the same time Aetas was fighting against Histria – the other Greek colony by the Black Sea. It was several dozen of years when Aetas was ruling over the Scythians. He died in battle in Scythia Minor against Philip II of Macedon in 336 B.C. Some ancient historians say he was ninety years old then.

Philip, … , broke up the siege of Byzantium, and entered upon a war with the Scythians, first sending ambassadors to lull them into security, by telling Atheas that “while he was besieging Byzantium, he had vowed a statue to Hercules, which he was going to erect at the mouth of the Ister, requesting an unobstructed passage to pay his vow to the god, since he was coming as a friend to the Scythians.” Atheas desired him, “if his object was merely to fulfil his vow, to let the statue be sent to him,” promising that “it should not only be erected, but should remain uninjured,” but refusing “to allow an army to enter his territories,” and adding that, “if he should set up the statue in spite of the Scythians, he would take it down when he was gone, and turn the brass of it into heads for arrows.” With feelings thus irritated on both sides, a battle was fought. Though the Scythians were superior in courage and numbers, they were defeated by the subtlety of Philip. Twenty thousand young men and women were taken, and a vast number of cattle, but no gold or silver. This was the first proof which they had of the poverty of Scythia. Twenty thousand fine mares were sent into Macedonia to raise a breed.
The English translation of Justin's Epitome was entered by David Camden (2003) from Watson's 1853 edition from http://www.forumromanum.org

After Aetas’s defeat, Scythian kingdom probably disintegrated never to regain its magnificence.  The only remaining evidence of Scythian kingdom from that time are kurgans. Unfortunately the great majority of them has been plundered, but even the remains show the greatness of Scythian culture.

Scythian comb. Soloha kurgan. Hermitage museum, St. Petersburg, Russia. Russian Wikipedia. Author: Maqs



Scytyjskie obyczaje wojenne. Scythian war customs.

Dzięki Herodotowi przetrwał do dzisiaj opis wielu zwyczajów scytyjskich w tym obyczajów wojennych. Herodot zwiedził całe wybrzeże morza Czarnego, odbył też wyprawę w głąb stepów. Tam poznał historię jak i wyjątkowe tradycje Scytów co opisał w IV księdze Dziejów.

Co do spraw wojennych jest u nich taki zwyczaj. Skoro Scyta powali pierwszego przeciwnika, pije jego krew, głowy zaś tych wszystkich, których w bitwie uśmierci, odnosi królowi; jeżeli bowiem zaniesie głowę ma udział w uzyskanej przez nich zdobyczy, w przeciwnym razie nic nie dostaje.

Herodot Dzieje IV 64, tłumaczył Seweryn Hammer Czytelnik Warszawa 2003.

Dodatkowo wojownik skalpował zabitych wrogów, co w starożytności uważano za typowo scytyjski zwyczaj. Wyjątkowo dokładnie Herodot opisał technikę zdjęcia skalpu z głowy a badania archeologiczne scytyjskich grobów zdają się jego opis potwierdzać.

A odziera ją ze skóry w taki sposób. Nacina skórę dookoła uszów, potem chwyta głowę za włosy i wytrząsa ją; dalej zeskrobuje ze skóry mięso żebrem wołowym i garbuje ją w ręku; a skoro ją zmiękczy, posługuje się nią jak ręcznikiem, zawiesza u uzdy konia, na którym jeździ, i jest z tego dumny. Kto bowiem ma najwięcej takich ręczników, ten uchodzi za najdzielniejszego.

Herodot Dzieje IV 64, tłumaczył Seweryn Hammer Czytelnik Warszawa 2003

I na koniec jeszcze jeden przykład scytyjskich zwyczajów już nie tak krwawych jak poprzednie.

Raz do roku każdy naczelnik powiatu miesza w swoim powiecie krater wina, z którego piją ci wszyscy Scytowie, którzy zabili nieprzyjaciół; którzy zaś tego nie dokonali, ci nie kosztują tego wina, lecz siedzą nie uczczeni na boku; a jest to dla nich największą hańbą. Ale ci, co wyjątkowo dużo wrogów uśmiercili , otrzymują dwa puchary  i piją z obydwu.”

Herodot Dzieje IV 66, tłumaczył Seweryn Hammer Czytelnik Warszawa 2003.

Thanks to Herodotus we have a description of many Scythian customs that includes also ones referring to war. He visited the whole coastline of the Black Sea, and set out on a journey deep into steppes. It was there where he learned their history as well as their extraordinary traditions. The description is contained in the book IV of “The Histories”.

As to war, these are their customs. A Scythian drinks the blood of the first man whom he has taken down. He carries the heads of all whom he has slain in the battle to his king; for if he brings a head, he receives a share of the booty taken, but not otherwise.

Herodotus The Histories  Book IV 64.1 English translation by A. D. Godley, Cambridge. Harvard University Press. 1920. from  http://www.perseus.tufts.edu

Additionally, a warrior scalped killed enemies, and it was considered a typically Scythian practice in ancient times. Herodotus was very precise while describing the technique of taking the scalp out of the head, and archaeological research of Scythian graves seem to confirm his description.

    

He scalps the head by making a cut around it by the ears, then grasping the scalp and shaking the head off. Then he scrapes out the flesh with the rib of a steer, and kneads the skin with his hands, and having made it supple he keeps it for a hand towel, fastening it to the bridle of the horse which he himself rides, and taking pride in it; for he who has most scalps for hand towels is judged the best man.

Herodotus The Histories  Book IV 64.2 English translation by A. D. Godley, Cambridge. Harvard University Press. 1920. from  http://www.perseus.tufts.edu

In the end one more specimen of Scythian traditions, not as bloody as the previous ones.

Furthermore, once a year each governor of a province brews a bowl of wine in his own province, which those Scythians who have slain enemies drink; those who have not achieved this do not taste this wine but sit apart dishonored; and this they consider a very great disgrace; but as many as have slain not one but many enemies have two cups apiece and drink out of both.

Herodotus The Histories  Book IV 66.1 English translation by A. D. Godley,  Cambridge. Harvard University Press. 1920 from  http://www.perseus.tufts.edu 

Tyrant (novel), Scythians and disturbance in Hellas Tyran (powieść), Scytowie i awantury w Helladzie

Ostatnio miałem okazję przeczytać powieść „Tyran”, której autorem jest Christian Cameron. Jest to porywająca historia ateńczyka Kineasza, który po powrocie z wyprawy Aleksandra Wielkiego przeciw Persom, zostaje najemnikiem tyrana miasta Olbii. Książka opowiada również o najeździe namiestnika macedońskiego Tracji, Zopyriona na kolonie północnego wybrzeżu morza Czarnego. Kulminacyjnym momentem książki jest bitwa na brodzie pomiędzy Macedończykami a Scytamii wspomaganymi przez greckich mieszkańców Olbii. Tak streścił historię Zopyriona Marek Junianus Justynus na podstawie "Historiae Philippicae" Gnejusza Pompejusza Trogusa:

Zopyrion, namiestnik Aleksandra Wielkiego w Poncie, zebrał trzydziesto tysięczną armię i wypowiedział wojnę Scytom. Uważał, iż uchodziłby za człowieka gnuśnego, gdyby sam niczego nie dokonał. Spotkała go jednak zagłada wraz z całym wojskiem. Poniósł karę za to, że nierozważnie wypowiedział wojnę niewinnemu narodowi.

Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa, przeł., wstępem i komentarzem opatrzył Ignacy Lewandowski, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1988.

W roku 331 pod dowództwem Zopyriona wyruszyła z Tracji wyprawa wojenna przeciwko Scytom i zbuntowanemu miastu Olbii. Prawdopodobnie jej celem było podporządkowanie sobie całego północnego wybrzeża morza Czarnego wraz z koloniami greckimi i otaczającymi je plemionami scytyjskimi.  Kiedy Zopyrion dotarł do Olbii rozpoczął oblężenie. Zdesperowani mieszkańcy Olbii wyswobodzili wszystkich niewolników, oraz przyznali prawa cudzoziemcom, aby wzmocnić swoje siły. Olbijczycy zawarli również sojusz ze Scytami przeciwko najeźdźcom. Oblężenie przeciągało się. Brak posiłków oraz spadające morale armii zmusiły Macedończyków do odwrotu. Ciągłe ataki Scytów na cofające się wojska spowodowały, że odwrót Macedończyków zakończył się katastrofą. Prawdopodobnie około roku 325 armia została doszczętnie zniszczona, a sam Zopyrion zginął z rąk Scytów.

Zarówno książka, jak i interesująca historia Scytów była dla mnie inspiracją do rozpoczęcia przygody z nową armią starożytną. Poniżej jej pierwsze elementy ciężkiej kawalerii scytyjskiej.

Lately I had an opportunity to read a Christian Cameron’s novel entitled “The Tyrant”. It is an amazing story of an Athenian called Kineas, who becomes a mercenary of Olbia tyrant after his return from Alexander’s the Great campaign against Persians. The book also describes an invasion of Macedonian governor of Thracia, Zopyrion, into the  Northern sea – coast colonies of the Black Sea.  The climax of the book is the battle between Macedonians and Scythians assisted by the Greek Olbia citizens. Hereby I present the Mark Junianus Justynus’s description of Zopyrion’s story based on "Historiae Philippicae" by Gnaeus Pompeius Trogus:

 Zopyrion, who had been left governor of Pontus by Alexander the Great, thinking that, if he did not attempt something, he should be stigmatized as indolent, collected a force of thirty thousand men, and made war upon the Scythians. But being cut off, with his whole army, he paid the penalty for a rash attack upon an innocent people. 

Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus translated, with notes, by the Rev. John Selby Watsonhttp://www.forumromanum.org/literature/justin/english/trans12.html#1

In 331 BC set out from Thracia a military campaign against Scythians and mutinous city of Olbia under  command of Zopyrion. The probable aim of this campaign could have been subordination of all Northern sea-coast of The Black Sea with all Greek colonies as well as surrounding Scythian tribes.  When Zopyrion reached Olbia and started the siege, driven to despair Olbian citizens freed all their slaves and gave rights to all the foreigners in order to strengthen their forces. The Olbians  entered into an alliance with the Scythians against the aggressors. As the siege prolonged, lack of reinforcements and decreasing army’s morale forced Macedonians to retreat. Constant Scythian attacks on withdrawing troops made the Macedonian retreat a total disaster. It was probably in 325 BC the army was completely destroyed, and Zopyrion himself was killed by Scythians. 

The book as well as interesting Scythian history was a great inspiration for me to start an adventure with a new ancient army. You can see its first elements – heavy Scythian cavalry in the picture beneath. 

The military campaign as well as Zopyrion’s defeat had its political consequences. In 325 BC there was a mutiny of Thracian tribes under command of Seuthes III Odrysian king.  The rebellion was suppressed by Antypater.   

Greece was not peaceful as well. In Sparta, Agis III, taking advantage of Alexander’s being engaged in Asia, tried to shake Macedonian hegemony over Greece.  In 331 BC he started anti-Macedonian rebellion taking advantage of Macedonians being engaged in Thracia. He managed to gather probably 2.000 cavalrymen and 20.000 infantry (including troops from allied cities of Elis, Achaea, Arcadia and about 8.000 of Greek mercenaries, who came from Alexander’s the Great army and were dismissed after the battle of Issus). The Athenians, despite of anti-Macedonian mood, did not join the mutiny. Agis III smashed Macedonian forces under command of Coragus, then besieged the city of Megalipolis – that remained Macedonian ally. Antypater gathered all his forces including allies and marched in Peloponnese. In autumn of 331 BC there took place a fierce battle, and Antypater’s 40.000 army defeated Lacedaemonians under command of Agis. King of Sparta was killed with 6.000 of his troops. According to Mark Justynus and his „Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus” the battle was bloody and fierce.

The slaughter, however, was great on both sides; for king Agis, when he saw his men taking to flight, dismissed his guards, and, that he might seem inferior to Alexander in fortune only, not in valour, made such a havoc among the enemy, that he sometimes drove whole troops before him. At last, overpowered by numbers, he fell superior to all in glory.

Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus translated, with notes, by the Rev. John Selby Watsonhttp://www.forumromanum.org/literature/justin/english/trans12.html#1

At the same time Alexander the first King of Epirus, a Macedonian ally having his own ambitious plans, decided to reach the level of his famous namesake and invaded Italy. In 334 BC he conveyed his army to Southern Italy to aid Taranto against Italian tribes. He died in a battle in 330 BC after  some initial success.

It is the way Mark Justynus described Alexander’s the Great reaction to all this confusion in “Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus”

In the midst of these proceedings, letters from Antipater in Macedonia were brought to Alexander, in which the war of Agis king of Sparta in Greece, that of Alexander king of Epirus in Italy, and that of Zopyrion his own lieutenant-general in Scythia, were communicated. At this news he was affected with various emotions but felt more joy at learning the deaths of two rival kings, than sorrow at the loss of Zopyrion and his army.

Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus translated, with notes, by the Rev. John Selby Watsonhttp://www.forumromanum.org/literature/justin/english/trans12.html#1

Wyprawa jak i klęska Zopyriona miała swoje konsekwencje polityczne. Około 325 r, zbuntowały się plemiona trackie pod wodzą  Seutesa III króla Odrysów. Bunt został stłumiony przez Antypatra.  

 W samej Helladzie też nie było spokojnie. W Sparcie, Agis III wykorzystując zaangażowanie Aleksandra w Azji, próbował podważyć macedońską dominację nad Grecją. W roku 331 wykorzystując zaangażowanie Argeadów w Tracji i Scytii rozpoczął antymacedońskie powstanie. W sumie zebrał podobno około 2.000 jazdy i 20.000 tysięcy piechoty w tym z sojuszniczych miast Elidy, Achaii i Arkadii oraz około 8.000 najemników greckich. Najemnicy pochodzili z armii Aleksandra Wielkiego który odprawił ich do Grecji po bitwie pod Issos. Ateńczycy mimo dużych antymacedońskich nastrojów panujących w mieście nie przyłączyli się do buntu. Agis III rozbił siły macedońskie pod dowództwem Coragusa, a następnie obległ Megalopolis, które pozostało przy Macedończykach. Antypater zabrał wszystkie swoje siły w tym sojuszników i szybkimi marszem wkroczył na Peloponez. Jesienią 331 p.n.e. doszło pod Megalopolis do zażartej bitwy, w której Lacedemończycy pod dowództwem Agisa zostali pokonani przez 40 000 armię Antypatra. Król Sparty zginął wraz z sześcioma tysiącami swoich żołnierzy. Powołując się ponownie na dzieło Marka Justynusa  „Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa” bitwa była krwawa i zażarta:

Jednak po jednej i drugiej stronie doszło do okropnej rzezi. Król Agis, widząc swoich w odwrocie, odesłał straż przyboczną. Chciał bowiem wykazać, że Aleksandrowi ustępuje jedynie w szczęściu, lecz nie w męstwie. Sprawił też wrogom tak wielką masakrę, że chwilami całe szeregi przed nim uciekały. Chociaż w końcu uległ liczebnej przewadze wroga, jednak sławą zwyciężył wszystkich.

Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa, przeł., wstępem i komentarzem opatrzył Ignacy Lewandowski, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1988.

W tym samym czasie Aleksander I król Epiru, nie pozbawiony własnych ambicji sprzymierzeniec Macedonii, postanowił dorównać swojemu sławnemu imiennikowi i ruszył na podbój Italii. W r. 334 p.n.e. Aleksander I przeprawił swoja armię do południowej Italii, aby wspomóc Tarent w walce przeciwko italskim plemionom. Po początkowych sukcesach zginął w bitwie w 330 r. p.n.e.

Tak reakcję Aleksandra Wielkiego na to całe zamieszanie w Helladzie opisał  Marek Justynus w dziele  „Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa”:

W czasie tych wydarzeń wręczono mu listy z Macedonii od Antypatra, który donosił w nich, że Agis, król Spartan, wywołał wojnę w Grecji, że Aleksander, król Epiru, prowadzi wojnę w Italii, że jego dowódca Zopyrion walczy w Scytii. Z tego powodu targały nim różne uczucia; jednak wiadomość o śmierci dwóch pierwszych królów, jego rywali, sprawiła mu więcej radości, niż doznał bólu na skutek informacji o stracie wojska z Zopyrionem na czele.

Marek Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa, przeł., wstępem i komentarzem opatrzył Ignacy Lewandowski, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1988.